Kawa z regionu Bolívar

Bolívar to bardzo młody region kawowy Kolumbii: kawa na większą skalę rośnie tu od około 2010 roku, i to tylko w kilku gminach górskiego południa departamentu, w Serranía de San Lucas nad rzeką Magdalena, a w mniejszej skali w Montes de María. W filiżance to kawa raczej łagodna niż jaskrawa: słodka, panelowa i czekoladowa, ze średnią kwasowością i soczystym, średnim body. Jej historia jest nierozłącznie związana z zastępowaniem koki kawą po latach konfliktu.

Historia kawy

Santa Rosa del Sur, dziś główna gmina kawowa departamentu, powstała w 1940 roku jako osada ludzi uciekających przed przemocą polityczną z Santander i Boyacá; mieszkańcy do dziś mówią z santanderskim akcentem. Pojedyncze uprawy kawy istniały tu od lat siedemdziesiątych — jeden z producentów osiedlił się w Fátima w 1974 roku i od tego czasu uprawia kawę — ale przez około cztery dekady Serranía de San Lucas żyła w cieniu przemocy związanej z koką i wydobyciem złota w rzekach, a producenci byli odcięci od rynku eksportowego.

Zmiana przyszła z programami substytucji upraw. Stowarzyszenie Asocafé w Santa Rosa del Sur wyrosło z grupy 35 rodzin, które około trzech dekad temu postawiły na kawę, a około 2010 roku Programa de Desarrollo y Paz del Magdalena Medio uczynił z kawy alternatywę dla upraw nielegalnych na szerszą skalę. Po porozumieniu pokojowym z 2016 roku producenci zaczęli znajdować nowe rynki i lepsze ceny; 240 rodzin w regionie przeszło z koki na kawę. W 2022 roku powstał Comité Municipal de Cafeteros de Santa Rosa y Morales i producenci z południa Bolívar po raz pierwszy wzięli udział w wyborach kawowych FNC, a w kwietniu 2026 roku do tego komitetu włączono gminy Arenal i Montecristo.

Osobny wątek to Montes de María, gdzie kawę sadzono od dziesięcioleci pod osłoną drzew awokado, zanim konflikt zepchnął ją na margines. W gminie San Jacinto uprawę odtworzył producent, który przywiózł nasiona Caturry z Sierra Nevada de Santa Marta.

Regiony i ich smak

Serranía de San Lucas leży na południu Bolívar, w sercu Cordillera Central, blisko Magdaleny. Pasmo ma pełen przekrój klimatów od 650 do 1 800 m n.p.m.; wiatry znad rzeki tworzą mikroklimaty, a kawa rośnie od około 1 000 do 1 800 m, w sercu serranii od około 1 600 m (dane z 2010 roku). W niższych partiach temperatura w dzień sięga 40 °C, a duże różnice między dniem a nocą uznaje się za czynnik sprzyjający słodyczy. Profil departamentu w opisie FNC to słodki, panelowy aromat i smak, średnia cytrynowa kwasowość oraz średnie, soczyste body; kawa z San Lucas wyróżnia się równowagą body i kwasowości oraz długo utrzymującą się słodyczą, a w filiżance często pojawiają się czekolada i miód. Na tle sąsiednich pasm obsługiwanych przez ten sam komitet — Sierra Nevada (średnio-wysokie body, panela z czekoladą) i Perijá (średnio-wysoka, winna kwasowość) — jest łagodniejsza i słodsza. W opisach pojedynczych partii pojawiają się też nuty owocowe. Gminy kawowe w strukturach FNC to Santa Rosa del Sur, Morales, Arenal i Montecristo; w Morales obok kawy wspierana jest uprawa kakao.

Montes de María to subregion o warunkach częściowo podobnych do Sierra Nevada, co pozwoliło przenieść tam uprawę; w San Jacinto ponad 100 rodzin uprawia ponad 115 ha kawy (dane z 2021 roku), poza strukturami FNC.

Odmiany

Dla Sur de Bolívar podawane są odmiany Castillo i Colombia; odnowa plantacji w Santa Rosa del Sur przed 2010 rokiem polegała na sadzeniu niskich krzewów Caturry, a przede wszystkim Castillo. W Montes de María uprawia się Caturrę, a FNC testowała tam odmianę dobraną do lokalnego klimatu. W opisach pojedynczych partii bywają też inne odmiany.

Obróbka

Podstawą jest fermentacja i mycie na farmach oraz suszenie na słońcu, choć wśród kaw speciality dostępnych w Polsce trafiają się też partie honey, naturalne i z fermentacją beztlenową. Infrastruktura zmieniała się wraz z projektami pomocowymi: do 2010 roku sfinansowano w Santa Rosa del Sur 130 ha nowych nasadzeń i tyle samo instalacji ekologicznego beneficio z suszarniami słonecznymi, a w lutym 2026 roku Asocafé otrzymało zakład przetwórczy z instalacją fotowoltaiczną i zadaszoną suszarnią dla 110 rodzin. Przejście z beneficio tradycyjnego na ekologiczne poprawiło jakość fizyczną ziarna.

Uprawa i zbiory

To wciąż niewielka uprawa: według FNC (2025) kawę w Bolívar uprawiają 723 rodziny na 1 386 ha, a dane departamentu mówią o 1 341 ha zbiorów w 2020 roku, wobec 989 ha w 2016. Santa Rosa del Sur odpowiada za około trzy czwarte areału (1 230 ha i 984 tony w 2020 roku); cały departament dał wtedy 1 078,8 tony, przy wydajności 0,4–1,0 t/ha w latach 2016–2020. Plantacje są młode, często sąsiadują z kakao, a nasadzenia odnawiane przed 2010 rokiem zakładano w gęstości około 5 000 krzewów na hektar. Zbiory trwają od listopada do stycznia, ręcznie i selektywnie — do kosza trafiają tylko intensywnie czerwone, dojrzałe owoce.

Handel i droga do palarni

Bolívar nie ma własnego komitetu departamentalnego FNC; producentów obsługuje komitet Cesar, La Guajira i Bolívar z Valledupar. Standardowe przygotowanie eksportowe to Excelso EP, a partie wspólnotowe pochodzą ze spółdzielni Asocafé; szkolenia z Q-processingu objęły ponad 150 producentów. Sama droga jest długa: Santa Rosa del Sur nie ma połączenia z siecią dróg — dojeżdża się tam łodzią w górę Magdaleny i krętymi drogami — a według importerów kawa dociera do USA w kwietniu–czerwcu. Warto pamiętać, że nazwę Bolívar noszą też gminy kawowe w Cauca i Valle del Cauca oraz Ciudad Bolívar w Antioquii — to inne miejsca niż ten departament.