Kawa z Demokratycznej Republiki Konga

Kawa speciality z Demokratycznej Republiki Konga to przede wszystkim arabika z górskich okolic jezior Kiwu i Edwarda, rosnąca na wulkanicznych glebach, najczęściej z odmian pochodnych Bourbona i zwykle obrabiana metodą mytą. W filiżance bywa słodka i owocowa, z nutami moreli, cytrusów, czarnej porzeczki i czekolady, a kwasowość określa się zwykle jako średnią do żywej. Kraj kojarzono dawniej głównie z robustą; dziś arabika to mniej więcej połowa upraw.

Historia kawy

Kawę do Konga wprowadzili europejscy koloniści, którzy prowadzili wielkie plantacje z lokalną siłą roboczą. Robustę opisano jako uprawianą komercyjnie na terenie dzisiejszej DR Konga w 1870 roku, a jej uznanie za odrębny gatunek opublikowano w 1897 roku. Basen Konga uchodzi za jej prawdopodobną kolebkę. Po niepodległości w 1960 roku ziemię podzielono na bardzo małe działki i drobna własność została cechą tej kawy do dziś.

W latach 70. kawę znacjonalizowano, a do 1976 roku państwowy urząd Office National du Café miał monopol na eksport. Liberalizacja i zniesienie kontroli cen na początku lat 80. wprowadziły na rynku chaos. Mimo to w tamtej dekadzie kawa była drugim towarem eksportowym kraju po miedzi, a w 1989 roku eksport sięgał ok. 120 tys. ton rocznie, głównie robusty. Bunty lat 90. i ludobójstwo w Rwandzie w 1994 roku obniżyły produkcję. Wojny i niestabilność sprawiły, że w 2010 roku wyniosła ona mniej niż jedną dziesiątą wolumenu sprzed dwóch dekad, a eksport około 2002 roku spadł do ok. 10 tys. ton rocznie.

Regiony i ich smak

Jako główne regiony uprawy wymienia się Ituri, Nord-Kivu i Sud-Kivu. Kiwu i Ituri mają wulkaniczną glebę i wysokość odpowiednią do uprawy arabiki.

Kiwu to region kawowy wokół jeziora Kiwu. Rejon Bord du Lac, czyli brzeg jeziora, zajmuje nieco ponad 7300 km², a działają tam znane spółdzielnie SOPACDI i Muungano. SOPACDI zrzesza ponad 5600 rolników z gór wokół jeziora, jej siedziba mieści się w Minovie, a kawa rośnie na wysokości od 1460 do ponad 2000 m n.p.m. Kawa Kivu to platforma producentów kawy speciality z kilku spółdzielni w prowincjach Nord-Kivu i Sud-Kivu, do której należy m.in. CPNCK, założona w 2011 roku. W rejonie jezior Kiwu bywa spotykana wada „potato” (zapach starego kiełkującego ziemniaka w filiżance), którą powoduje bakteria wytwarzająca pirazyny. Znają ją także kawy z Rwandy i Burundi.

W Sud-Kivu wysokości i odmiany są według jednego z importerów podobne do tych, z których pochodzą najlepsze kawy rwandyjskie. Żyzne gleby wulkaniczne i staranna kontrola jakości na stacjach dają według jednego z eksporterów kwiatowo-owocowy profil z żywą kwasowością, jak w kawie ze stacji Changwe. Kalehe to rejon drobnych rolników, zwykle z mniej niż 0,5 ha, z farmami na ok. 1800 m n.p.m. i drzewami w większości tradycyjnego Bourbona. Myte kawy stamtąd mają nuty jasnych kwiatów, owoców pestkowych i karmelu. Kawa ze spółdzielni COCASKA w Kalehe jest opisywana jako złożona i czysta, z czekoladą, cytrusami i kwiatami. Myta kawa z myjni Nyamasasa, należącej do SOPACDI, miała nuty moreli, skórki mandarynki i czekolady do wypieków. Myta kawa Muungano, spółdzielni z trzema stacjami mycia, dwiema mikromyjniami i laboratorium cuppingowym w Kiniezire, miała nuty krwistej pomarańczy, prażonych migdałów i czekolady oraz jabłkową kwasowość.

Na wyspie Idjwi w Sud-Kivu kawę przerabia się w niewielkich mikromyjniach. Warunki pracy są tam trudne: brakuje prądu, więc mikromyjnie i łuskarka działają na generatorach, a plon przewozi się małymi łodziami (pirogami).

Nord-Kivu leży wzdłuż zachodniego brzegu jeziora Edwarda i graniczy z Ugandą. Duża jego część należy do Parku Narodowego Wirunga, a kawę uprawia się na żyznych glebach górskich przy parku. Petit Nord obejmuje strefy Masisi, Rutshuru, Nyiragongo i Walikale; kawa rośnie tam na wulkanicznej glebie gliniasto-piaszczystej, na wysokości 1400–1800 m n.p.m. Grand Nord zajmuje prawie 25 tys. km², z uprawami na 1200–2200 m n.p.m., gdzie rośnie zarówno arabika, jak i robusta. Stacja mycia Kavisa leży w górach, mniej więcej w połowie drogi między jeziorami Edwarda i Kiwu, na wysokości 1632 m n.p.m., a okoliczne farmy sięgają ok. 1800 m. Myte kawy z Nord-Kivu opisuje się jako słodkie i owocowe, z nutami winogron, czarnej porzeczki, owoców pestkowych, goździka i melasy lub ciemnej czekolady i karmelu, ze średnim body. Virunga Blend z Nord-Kivu ma profil brzoskwini, suszonej śliwki, brązowych przypraw i skórki cytrusowej, przy średniej kwasowości.

Park Narodowy Wirunga uchodzi za najstarszy park narodowy Afryki. Drobni rolnicy uprawiają kawę na stokach Rwenzori i w wyżynach jeziora Edwarda. Spółdzielnia Coopade z rejonu Lubero skupia ponad 4500 rolników z gospodarstwami po średnio 0,37 ha i prowadzi 16 mini-myjni, z których sześć zarządzają kobiety.

Ituri, w regionie Orientale, to górzysty, pocięty dolinami obszar na północy kraju o powierzchni ponad 5200 km², graniczący z Ugandą i jeziorem Albert. Kawa rośnie tam na glebach gliniasto-piaszczystych, na wysokości 1600–1900 m n.p.m.

Odmiany

Jako typowe odmiany wymienia się Bourbon, Bourbon Mayaguez i inne pochodne Bourbona. Większość kaw z Nord-Kivu pochodzi z lokalnie zadomowionych odmian Bourbona. Rolnicy zaopatrujący stację Kavisa uprawiają według importera wyłącznie Bourbon, który na dużej wysokości ma dawać słodycz i kwasowość. Różnorodność bywa większa: w jednym z lotów SOPACDI z wioski Birambo zidentyfikowano w 2022 roku Blue Mountain, Bourbon, Caturra, Catuaí i Kabare 2, a na terytorium Beni, na wysokości 1900–2100 m n.p.m., wymienia się odmiany lokalne, Blue Mountain i Rumangabo. W Kalehe, w Buchiro, lot z odmiany Red Bourbon pochodzi z wysokości 1800–2000 m n.p.m. i trafia od ponad 150 drobnych rolników spółdzielni CAEKD. Kawa ze spółdzielni CAEKD, w całości z Bourbona, miała nuty suszonej żurawiny i mlecznej czekolady i nadaje się zarówno na filtr, jak i do espresso.

Obróbka

Kawy z DR Konga obrabia się najczęściej metodą mytą. W 2011 roku w kraju działało tylko siedem myjni, a w 2018 roku było ich już ponad sto. Najlepsze z nich regularnie dają kawy w wysokich 80 punktach SCA. Na stacji Changwe w Sud-Kivu fermentacja trwa 9–24 godzin przed myciem i suszeniem. Suszenie odbywa się na łóżkach, na przykład w przypadku w pełni mytego Bourbona z SOPROCOPIV z Nord-Kivu, uprawianego na 1500–1700 m n.p.m. Na Idjwi mikromyjnie myją wiśnie, a obok mają platformy do suszenia; po ok. dwóch tygodniach pergamin trafia do łuskarni i na końcową selekcję przed pakowaniem.

Obok mytych powstają też kawy naturalne. Stacja Changwe, zbudowana w 2019 roku i czynna od sezonu 2019/2020, od początku robiła kawę zarówno w pełni mytą, jak i naturalną. Stacja Kavisa przygotowuje partie myte i suszone w owocu; myta wypadła w testach czyściej, słodziej i z wyraźniejszą cytrusową kwasowością. Niektórzy producenci z Nord-Kivu z powodzeniem eksperymentują z obróbką naturalną.

Uprawa i zbiory

Kawę uprawiają głównie drobni rolnicy, na gospodarstwach liczonych w dziesiątych częściach hektara, co wiąże się z podziałem ziemi po 1960 roku. Uprawy leżą na wysokości od ok. 1200 do 2200 m n.p.m., ale większość podanych przykładów mieści się między 1400 a 2000 m. Szacuje się, że ok. 50% kawy uprawianej w kraju to arabika, mimo że historycznie dominowała robusta. Główny zbiór trwa od marca (lub kwietnia) do lipca, a zbiór uzupełniający („fly crop”) od września do stycznia. Terminy różnią się lokalnie: w Kalehe i na stacji Changwe zbiera się od kwietnia do lipca, a w kawie SOPROCOPIV z Nord-Kivu od kwietnia do czerwca.

Handel i eksport

Według importerów produkcja kawy w DR Konga wyniosła w 2018 roku prawie 24 mln kg, wobec 22,9 mln kg w 2017 i 16,7 mln kg w 2016. Dla porównania w 1989 roku zebrano ponad 100 mln kg. W sezonie 2015/16 wyeksportowano 11 tys. ton kawy, wobec 8742 ton w 2010 roku. Obecnie eksport szacuje się na ok. 11–12 tys. ton rocznie, czyli mniej niż 1% światowego rynku. W 2012 roku rząd uruchomił strategię odbudowy sektora kawowego z budżetem 100 mln USD.

Długo duża część kawy wyjeżdżała z kraju nieoficjalnie. Przez dekady niemal całą kawę przemycano do Ugandy i Rwandy z powodu braku rynku w DR Konga, a wielu rolników zginęło, przeprawiając się przez jezioro Kiwu. Według relacji z 2020 roku ok. 70% kawy z Konga jest przemycane do sąsiednich krajów i sprzedawane stamtąd, m.in. z powodu bardzo wysokich podatków eksportowych.

Kawę pakuje się w worki po 60 kg, a do importerów trafia zwykle w październiku–grudniu.